Ιστορία της Ιατρικής, γενικά

 

Η ιατρική ως επιστήμη και κλινική τέχνη (πρόληψη, διάγνωση, θεραπεία, αποκατάσταση, ψυχοϋποστήριξη, παρηγορία) ασκείται αποκλειστικά μέσα στα διακανονισμένα πλαίσια του προκείμενου κοινωνικού γίγνεσθαι, διερευνώντας όλα εκείνα ... "υφ ών γίγνεται τε και φθείρεται, πανθ΄όσα γένεσιν και φθοράν επιδέχεται.." [143]. Εξελισσόμενη, όχι μόνο στη βάση εισακτέων επιτευγμάτων των υποστηρικτικών της επιστημών, όπως η βιολογία, η βιοχημεία και η φαρμακολογία, αλλά και στη βάση των ροπών των κοινωνικών μεταμορφώσεων. Όπως ο ίδιος ο Ιπποκράτης στο περίφημο περί "αέρων, υδάτων και τόπων " κείμενό του το είχε με απαράμιλλη οξυδέρκεια επισημάνει, τα αίτια που προκαλούν κι επιδεινώνουν τις παθολογικές εκτροπές της υγείας των ανθρωπίνων όντων συναρτώνται με τις συγκεκριμένες χωροβιονομικές συνθήκες, που επικρατούν σε κάθε τόπο, όπου διαβούν και εργάζονται άνθρωποι. Όπως είναι αναμενόμενο, οι αντιλήψεις περί την άσκησή της προσαρμόζονται στις μεταβολές των κοινωνικών αντιλήψεων, ώστε η σύγχρονη, καθημερινή ιατρική πρακτική διαμορφώνεται πάνω στη μηχανιστική/οικονομική ιδεολογία, με την οποία αποτιμώνται τα κοινωνικά ζητήματα και εκπονούνται σχέδια δράσεως. Ο Ιπποκράτης αντελήφθη ότι πολλά από τα φαινόμενα που συνθέτουν τις παθήσεις δεν αποτελούν παρά προσπάθειες του οργανισμού να τις εξουδετερώσει, κι, επομένως, η χορήγηση φαρμάκων, που προκαλούν τα αντίστοιχα συμπτώματα θα μπορούσαν να είχαν θεραπευτική αξία. Η νόσος, έγραφε, παράγεται από τη δράση του ομοίου της και η θεραπεία της μπορεί να επιτευχθεί από τη χρήση του ομοίου της ή του αντιθέτου της. Αυτό, π.χ., που προκαλεί τον τεινεσμό, τον βήχα ή τον πυρετό (που προκαλεί η φλεγμονή), αυτό το ίδιο ή το αντίθετό του, μπορεί και να τα θεραπεύσει, έγραφε (&). Ο  Ιπποκράτης, λοιπόν, δεν ήταν δογματικός, αλλά "είδε" και τις δύο προσεγγίσεις (δηλαδή το όμοιο και το αντίθετο) ως δυνητικά χρήσιμες θεραπευτικές επιλογές. Αν και η ανάλυση του έργου του είναι έξω από τους σκοπούς της παρούσης ανασκοπήσεως, ο Ιπποκράτης πίστευε στη φυσική ίαση, ως έκφραση της ζωής και όχι ως ειδική ενέργειά της, είναι ασυνείδητη ή ενστικτώδης, ότι επικρατεί έναντι φυσιολογικών ή μηχανικών επιβουλών, ότι μάχεται τις εκτροπές της και ότι την μάχη αυτή δεν μπορεί, ενίοτε, να ανταπεξέλθει μόνη της και χρειάζεται τη βοήθεια του ιατρού. Ίσως καμιά άλλη πρόταση δεν έχει τύχει ποτέ μεγαλύτερης επαληθεύσεως, από την παρατηρήσή του ότι οι εκδηλώσεις της αρρώστιας συνίσταται από δύο ομάδες γεγονότων: στην πρώτη ομάδα συγκαταλέγονται οι ευθείες επιδράσεις της βλαπτικής επιδράσεως και στη δεύτερη, οι αντιδράσεις της προσπάθειας του οργανισμού για αποκατάσταση. Το συμπέρασμα από τη διδασκαλία του είναι ότι τα άμεσα αποτελέσματα της προσβολής πρέπει να αίρονται, ενόσω είναι δυνατόν, αλλά οι επιδιορθωτικές αντιδράσεις πρέπει να υποβοηθούνται προκειμένου να αποκατασταθεί η φυσική ισορροπία. Ο Ιπποκράτης θεωρούσε ότι πολλά από τα παθοφυσιολογικά φαινόμενα ήταν κατά βάση αμυντικού χαρακτήρα, όπως ο βήχας, ο πυρετός, οι διαβρώσεις του δέρματος κ.ά.  και οι ιατροί οφείλουν, συντασσόμενοι με τις τρέχουσες παθοφυσιολογικές αντιλήψεις, να έχουν την ικανότητα να διακρίνουν τα χρήσιμα, ώστε να τα ενισχύουν, από τα επιβλαβή, ώστε να τα καταστέλλουν, συμπτώματα. Κατέχοντας τη τέχνη του εύστοχου και περιεκτικού λόγου, που διακρίνει την αρχαιοελληνική σκέψη, ο Ιπποκράτης καθόρισε τους νόμους που διέπουν τις θεραπευτικές παρεμβάσεις των ιατρών: ότι η φύση είναι ο πρωταρχικός θεραπευτής και ότι πρέπει οι ιατρικές παρεμβάσεις να ωφελούν και να μη βλάπτουν (ωφελέειν ή μη βλάπτειν). Ο Παράκελσος, με τη σειρά του στο εκτεταμένο έργο του, 11 τόμοι, που συνέγραψε μεταξύ των ετών 1589-1591, βασίζόμενος στο χάρισμα της ιατρικής διαισθήσεως και ευρηματικότητας και της οξυμένης παρατηρητικότητας, που πρέπει να διακρίνει τον ικανό ιατρό, αλλά και, παραδόξως, αποδεχόμενος την επίδραση των ουράνιων σωμάτων στην πρόκληση και έκβαση των ασθενειών, εμφανίστηκε πεπεισμένος στους ισχυρισμούς προερχόμενους από τους αλχημιστές και τους μάγους (&). Πίστευε τον Αριστέλη, αλλά πρόσθεσε στα 4 θεμελιώδη συστατικά του, επίσης, άλλα τρία (: tria prima), δηλαδή τον υδράργυρο, το θείο και το αλάτι. Η επίδρασή του από τους αλχημιστές, είνια προφανής. Ο Παράκελσος πρωτοπόρησε στη χρήση ορυκτών και χημικών στη θεραπευτική. Πίστευε ότι η σχέση υγείας-αρρώστιας ερείδεται στην αρμονία του εσωτερικού μας μικρόκοσμου με τη φύση (μεγάκοσμος) και πίστευε ότι τον υγιλή πρέπει να τον διακρίνει ισορροπία μετάλλων στο σώμα του και ότι διάφορες ασθένειες χρειάζονται συγκεκριμένα χημικά, προκειμένου να θεραπευτούν. Η μελέτη του Die große Wundarzney υπήρξε προπομπός της αντισηψίας, και (όχι χωρίς επιφυλάξεις) φαίνεται ότι ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε το λαύδανοι, ένα οπιούχο παρασκεύασμα, ως αντιαναλγητικό, που το χρησιμοποίησε για πρώτη φορά, κατά μια επίσκεψή του στην Κωνσταντινούπολη. "Πολλοί κατηγορούν τους Αλχημιστές, έλεγε, ότι προσπαθούν να παρασκευάσουν χρυσό ή ασήμι, αλλά εγώ πιστεύω ότι η μέγιστη συμβολή τους ήταν να καταδείξουν πόση δόξα και δύναμη μπορεί να κρύβει η παρασκευή φαρμάκων. Μεταξύ άλλων, ο Παράκελσος επρότεινε τη θεωρία "signa nature", με την οποία επιχείρησε να υπσοτηρίξει ότι οι θεραπευτικές ιδιότητες διαφόρων φαρμάκων, είναι "όμοιες" με-και-θα μπορούσε να συναχθούν από την εξωτερική εμφάνιση των φυτών και των ορυκτών: τα κόκκινα για τη θεραπεία παθήσεων του αίματος, οξύαιχμα φύλλα  για τον πόνο που προκαλούνται από μαχαιριές, η Eufrasia που έχει τα χρώματοια της ίριδας, για τις ασθένειες των ματιών, υλικά από τοπάζι για τον ίκτερο επειδή και τα δύο είναι κίτρινακαι ούτω καθεξής. Ό,τι προκαλεί τον ίκτερο, ισχυριζόταν ο Παράκελσος, αυτό και τον θεραπεύει, δηλαδή το "καλό" και το κακό" κρύβεται στην ίδια ουσία. Το "κακό" προκαλεί τον ίκτερο, ενώ το καλό τον θεραπεύει. Επομένως, δεν έχεις παρά να απομονώσεις το "καλό" που θα είναι το κατάλληλο φάρμακο για τον ίκτερο. Θεωρούσαν ότι χνουδωτά φυτά είχαν θεραπευτικές ιδιόττηες για τοι τριχωτό της κεφαλής, ενώ τα εκχυλίσματα όμορφων λουλουδιώψν τα χρησιμοποιούσαν για καλοπισμό του προσώπου και διατήρηση της νεότητας.

Τα φάρμακα που θεραπεύουν την παράλυση, έλεγε, πρέπει να προέρχονται από ουσίες που την προκαλούν. Ό,τι είναι βλαπτικό, μπορεί να μετατραπεί σε ωφέλιμο, έλεγε, με την κατάλληλη επεξεργασία (&). Ο Παράκελσος, άτομο με οξυμένη διαίσθηση, επιδόθηκε σε σειρά εμπερικών παρατηρήσεων, που εμέλολοντο να αποτελέσουν τη βάση θεραπειών στους αιώνες που ακολούθησαν. 

Η ιατρική έχει διατρέξει μια εκπληκτική διαδρομή, με αστρικές ταχύτητες, στο διάστημα των τελευταίων 150 ετών. Καθυπόταξε τις λοιμώξεις και πολλές εκρίζωσε, απαλλάσσοντας την ανθρωπότητα από μάστιγες, όπως η φυματίωση, η πανώλης, η πολιομυελίτιδα, η ελονοσία, ο τυφοειδής πυρετός, ο επιλόχειος πυρετός και η περιγεννητική νοσηρότητα και θνησιμότητα, για να αναφέρουμε μόνο ψήγματα από την εκπληκτική πρόοδο που σημείωσε. Παράλληλα με την επιτυχή έκβαση του αγώνα κατά των λοιμωδών νοσημάτων που αποδεκάτιζαν ολόκληρο τον γνωστό κόσμο, μεγάλες πρόοδοι σημειώθηκαν στην διακρίβωση της αιτιοπαθογένειας και στο σχεδιασμό θεραπευτικών προγραμμάτων των παθήσεων φθοράς, όπως ο καρκίνος, με την εισαγωγή των κυτταρολογικών εξετάσεων από τον Γ, Παπανικολάου. Η εποχή της βιοχημείας, της  χυμοβιολογίας και της γενετικής είχε ανατείλει πλέον οριστικά με τα επαναστατικά έργα των Beatle και Tatum[1] επί των γονιδίων, που είχε μερικά χρόνια πριν ανακαλύψει ο Τ. Morgan.

Αργότερα, οι Chargaff Watson και Crick από κοινού με τον Wilkins και την R. Franklin ολοκλήρωσαν την εικόνα του DNA, αναγνωρίζοντας τη διπλή έλικα, από δύο αντιπαράλληλες πολυνουκλεο­τι­δι­κές αλυσίδες με ταυτόσημη δομή. Η εποχή των ετερομοσχευμάτων είχε ανατείλει με τον Α Carrel, που έμελλε να πραγματοποιήσει θεραπευτικά θαύματα με τη βοήθεια της ανοσοβιολογίας, τις ανακαλύψεις στο πεδίο της κυτταρικής ανοσίας και της ιστοσυμβατότητας και τις καταιγιστικές ανακαλύψεις στο τομέα των μηχανισμών απορρίψεως μοσχευμάτων (Dausset) και των μονοκλωνικών αντισωμάτων (Milstein). Στην έξοδο του 19ου αιώνα συνωστίζονται καταιγιστικές ανακαλύψεις, που εκτόξευσαν την ιατρική από τον εμπειρισμό στην περιοχή της αμιγούς επιστήμης, με την ανακάλυψη των ακτίνων Χ, της ακτινοβολίας, την αναβάθμιση της μικροβιολογίας και της ορολογικής διάγνωσης, της κατανοήσεως της φύσεως της φλεγμονής από τον Metchnicoff (1845-1916)[2], την περιγραφή των αντιτοξινών, την περιγραφή της σύμφυτης και προσαρμοσμένης ανοσίας και την εισαγωγή της οροθεραπείας. Γίγαντες της ερευνητικής ιατρικής, όπως ο Pasteur, ο Golgi, ο Pfeifer, ο Ehrlich, ο  Bordet, ο Widal, ο Wright, ο McLeod, ο Laveran, ο Richet, ο Loffler, ο Reed επέφεραν ρηξικέλευθες μεταβολές και κατέστησαν την ιατρική επιστήμη.  Δεν πρέπει να παραλειφθεί ο Freud, ο μεγάλος "βιολόγος της ψυχής" –όπως του άρεσε να αυτοαποκαλείται, που εισάγοντας τη μέθοδο των ελεύθερων συνειρμών επικοινωνίας, δηλαδή την ψυχανάλυση, έδωσε, μαζύ με τους μεταγενέστερους Jung και Adler μια ισχυρή ώθηση στην παγκόσμια ψυχιατρική. Στον τομέα της θεραπευτικής έγιναν επίσης άλματα και παρουσιάσθηκαν εκκωφαντικές δημοσιεύσεις, όπως η ανακάλυψη των σουλφοναμιδών, της πενικιλλίνης, των χημειοθεραπευτικών και αντιβιοτικών φαρμάκων.

Ώσπου φτάσαμε στο 1961, χρονιά κατά την οποία ολοκληρώθηκε η αποκρυπτογράφηση του γενετικού κώδικα, από τους Niremberg και Methai, που καθορίζει την αντιστοιχία –τον κλειδάριθμο- της αλληλουχίας των βάσεων του κωδικεύοντος DNA προς την αλληλουχία των αμινοξέων στην πεπτιδική αλυσίδα της πρωτεΐνης που συντίθεται [173].

Η εξέλιξη της ιατρικής υπήρξε ραγδαία κατά τις επόμενες δεκαετίες, καθώς ακολούθησε τις ραγδαίες επιδόσεις του οικονομικού μοντέλου της ελεύθερης οικονομίας με την άκρατη εκβιομηχάνιση, τη συσσώρευση πλούτου και τον εγκλωβισμό της ιατρικής ερευνητικής σκέψης και δυναμικής στα βιομηχανικά πλάνα της εποχής. Η ογκώδης παρουσίαση επιτευγμάτων προκάλεσε την πολυδιάσπαση της ιατρικής περιθάλψεως και έθεσε την ιατρική σε μια ιλλιγγιώδη ταχύτητα, επιβάλλοντας αναμόρφωση των προγραμμάτων των ιατρικών σπουδών και ταχείες μεταβολές της καθημερινής ασκήσεως της κλινικής επιστήμης, υπό την πίεση της αχαλίνωτης εμπορευματοποιήσεως της διαγνωστικής, της χειρουργικής  θεραπευτικής και της φαρμακολογίας. Ήδη έχει αρχίσει να συντελείται η εκτεχνίκευση της ιατρικής, διασπώμενη σε πολλές υποειδικότητες και επικουρούμενη, αλλά και καθοδηγούμενη από την καλπάζουσα τεχνολογία, με την οποία είναι πλέον δυνατή η αντικατάσταση παθολογικών λειτουργιών με τεχνολογικές απομιμήσεις της ζωής. Από τα μέσα του 20ου αιώνα, η ιατρική διέθετε έναν τεράστιο εργαστηριακό εξοπλισμό και, ενισχυμένη από τις εκπληκτικές προόδους της βιοχημείας της βιολογίας, της μηχανοβιολογίας, της ηλεκτρονικής και της πληροφορικής, έφτασε σε ακραία όρια διαγνωστικών και θεραπευτικών δυνατοτήτων, αλλά ταυτόχρονα έγινε πολύ ακριβή, επειδή κάθε νέα ανακάλυψη, έστω και εάν προερχόταν από δημόσια πανεπιστήμια, όπως συχνότερα συνέβαινε, ή από ερευνητικά κέντρα υποστηριζόμενα από κρατικές χρηματοδοτήσεις ή οργανισμούς μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, καθίστατο αμέσως αντικείμενο εκμεταλλεύσεως των ιδιωτικών επιχειρηματικών κύκλων. Με τη  χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, η ιατρική εισήλθε σ΄ένα αχανή κόσμο καινοφανών ενδεχομένων και προσδοκιών, αλλά ταυτόχρονα κατέστη υποτελής των οικονομικών της χορηγών, οι οποίοι διεκδίκησαν και, σε μεγάλο βαθμό, πέτυχαν να οικειοποιηθούν ολόκληρες περιοχές γενετικού υλικού ανθρωπίνων υπάρξεων, ζώων ή φυτών, από τη μελέτη των οποίων ήταν δυνατή η μαζική παραγωγή φαρμάκων, γενετικά τροποποιημένων ζώων και φυτών, αλλά ταυτόχρονα και επικράτηση του ιδιωτικού κεφαλαίου που τα προωθούσε.    

  Από τη μια πλευρά, οι τεχνικές διατηρήσεως της ζωής ενός βαρέως πάσχοντος έχουν παρουσιάσει αλματώδη εξέλιξη, η ενδονοσοκομειακή θνησιμότητα έχει μειωθεί δραστικά, και τα συστήματα υγείας μπορούν να υπερηφανεύονται για την αποτελεσματικότητά τους, από την άλλη, καθημερινά αυξάνει ο αριθμός των ασθενών με χρόνιες ανίατες παθήσεις, απειλητικές για τη ζωή και την ποιότητά της.  Κάθε χρόνο πεθαίνουν σε όλο τον κόσμο 52 εκατομμύρια άνθρωποι, ενήλικες, νέοι και παιδιά. Ένας στους δέκα θανάτους οφείλεται σε καρκίνο. Ταυτόχρονα πάνω από 40 εκατομμύρια άνθρωποι, 29 εκατομμύρια από τους οποίους Αφρικανοί, νοσούν από AIDS. Είναι επιτακτική ανάγκη, η ιατρική να εντείνει τις προσπάθειές και να βελτιώσει τις μεθόδους και τεχνικές της στην πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση, τη θεραπεία, την αποκατάσταση, αλλά και την παρηγορητική φροντίδα των συνανθρώπων μας. Είναι επιτακτική η ανάγκη αναλήψεως δραστικών πρωτοβουλιών και αναπτύξεως σχεδίων δράσεως που να υλοποιηθούν απαρέγκλιτα, για την υποστήριξη της προλήψεως, της θεραπείας και της παρηγορητικής φροντίδας.

 

[1] οι ερευνητές αυτοί διατύπωσαν τη θεωρία "ένα γονίδιο-ένα ένζυμο" που αργότερα διαμορφώθηκε στη θεωρία "ένα γονίδιο – μια πολυπεπτιδική αλυσίδα"

[2] Metchnicoff, E.: Lecons sur la pathologie comparee de l’ inflamation, Paris, 1892

3. Coulter H. Divided Legacy, vol. I. The Patterns Emerge, Hippocrates to Paracelsus. Washington: Center for Empirical Medicine; 1975.

4. Boyd LJ. A Study of the Simile in Medicine. Philadelphia: Boericke and Tafel; 1936.